आफ्नो अस्तित्व रहेर पनि मृत तुल्य बनेर बाँच्नुपर्ने बाध्यतालाई यसले अत्यन्तै मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।
बुटवल — दोश्रो विश्वयुद्धको कालो छायाले तछारिएका हजारौँ गोर्खाली सैनिक र तिनका परिवारको त्रासदीलाई पर्दामा उतार्ने प्रयासस्वरूप निर्माण गरिएको वृत्तचित्र ‘जिउँदो पितृ’ ले दर्शकको हृदय पगाल्छ । सन् १९६२ को ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा आधारित यो वृत्तचित्रले एउटा वृद्ध भूपू-सैनिकको विछोड, सामाजिक सङ्कट र पहिचानको अवसानलाई मर्मस्पर्शी ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।
कथाको सार अनि दृश्य-यात्रा
गोरखपुरबाट दक्षिण भारततर्फ गुडिरहेको रेलको डिब्बाबाट सुरु हुने वृत्तचित्रको दृश्यले प्रारम्भमै दर्शकलाई कौतूहलको वातावरणमा बाँध्छ। ६५ वर्षका एक वृद्ध झ्याल बाहिर टोलाइरहेका छन्, जसका आँखाबाट अविरल अश्रुधारा बगिरहेको छ। पोखराका एक युवक (वृत्तचित्रका सुत्रधार) ले उनीसँग संवाद गर्ने प्रयास गर्दा वृद्धले आफूलाई 'पितृ' र आफ्नो घर 'स्वर्ग' भएको बताउँछन् ।
कथा बिस्तारै फ्ल्यासब्याकमा मोडिन्छ— गण्डकी प्रदेशको पहाडी गाउँबाट परिवारको जोहो गर्न ब्रिटिश सेनामा भर्ती भएका उनी बर्मा (म्यानमार) को युद्ध मैदान पुग्छन्। जापानी सेनासँगको भीषण लडाइँबाट ज्यान बचाएर भागेका उनी उतै अर्को घरजम गरेर बस्छन्। वर्षौँपछि मातृभूमि र पहिलो परिवारको सम्झनाले डोर्याएर नेपाल फर्कँदै गर्दा, रेलमै भेटिएका एक युवकबाट उनले थाहा पाउँछन्— गाउँमा त उनको काजक्रिया भइसकेछ, श्रीमतीले पेन्सन बुझिरहेकी छिन् र तिनै युवक उनका कान्छा ज्वाइँ बनिसकेका रहेछन् !
रेलको झ्यालबाट देखिने अनन्त क्षितिज र वृद्धको आँसुलाई निर्देशकले जीवन्त रूपमा संयोजन गरेका छन् ।
आफ्नो उपस्थितिले स्थापित भइसकेको परिवारको खुसी नबिग्रियोस् भनेर उनी आफू जीवितै रहेको परिचय लुकाउँछन्। आफूसँग भएको केही रकम ज्वाइँमार्फत श्रीमती र सासुलाई पठाएर उनी स्टेसनको भिडमा बिलिन हुन्छन्। पछि बर्मा सरकारले विदेशीलाई प्रवेशमा रोक लगाएको समाचार पढेपछि उनी सधैँका लागि गन्तव्यहीन, पहिचानहीन र घरबारविहीन हुन पुग्छन् ।
कलात्मक प्रस्तुति र संवेदना
यो वृतचित्रले युद्धको प्रत्यक्ष असर सीमानामा मात्र होइन, मानिसको व्यक्तिगत जीवन र संवेदनाभित्र कसरी पर्छ भन्ने तथ्यलाई गहिरो गरी खोपेको छ। 'काजक्रिया भइसकेकाले म मरिसकेँ, त्यसैले म पितृ हुँ' भन्ने वृद्धको मर्मस्पर्शी भनाइले दर्शकको छाती चसक्क पार्छ । वृत्तचित्रको सबल पक्ष भनेको यसको सरल तर गहिरो संवाद र दृश्य संयोजन हो। रेलको झ्यालबाट देखिने अनन्त क्षितिज र वृद्धको आँसुलाई निर्देशकले जीवन्त रूपमा संयोजन गरेका छन्। गरिबी, अशिक्षा र वैदेशिक रोजगारीको बाध्यताले नेपालीहरूले पुस्तौँदेखि भोग्दै आएको पीडालाई यसले प्रतिकात्मक रूपमा उजागर गर्छ ।
निष्कर्ष
'जिउँदो पितृ' केवल एउटा वृद्धको विगतको कथा मात्र होइन, यो त विश्वयुद्धका कारण उजाडिएका करोडौँ घरपरिवारको सामूहिक क्रन्दन हो । आफ्नो अस्तित्व रहेर पनि मृत तुल्य बनेर बाँच्नुपर्ने बाध्यतालाई यसले अत्यन्तै मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । इतिहासको पानामा हराएका यस्ता अनगिन्ती 'जिउँदा पितृहरू' को आत्माको शान्तिको कामना गर्दै, पुनः कसैले यस्तो नियति भोग्नुनपरोस् भन्ने सन्देश दिँदै वृत्तचित्र सकिन्छ। यो सामग्री वृत्तचित्र पारखीहरूका लागि एक उत्कृष्ट र आँखा उघार्ने सिर्जना बनेको छ ।